{"id":35846,"date":"2022-11-16T09:59:36","date_gmt":"2022-11-16T08:59:36","guid":{"rendered":"https:\/\/basquemagazine.com\/kultura\/hallan-en-navarra-el-primer-vestigio-escrito-del-euskera\/"},"modified":"2022-11-16T11:07:55","modified_gmt":"2022-11-16T10:07:55","slug":"euskararen-lehen-aztarna-idatzia-aurkitu-da-nafarroan","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/basquemagazine.com\/eu\/kultura\/euskararen-lehen-aztarna-idatzia-aurkitu-da-nafarroan\/","title":{"rendered":"Euskararen lehen aztarna idatzia aurkitu da Nafarroan"},"content":{"rendered":"\n

\n\t\tPLANES\n\t<\/h3>\n\n\t\t\t\t\"\"\n

\n\t\tM\u00e1s sobre:\n\t<\/h4>\n\n\t

K. a. I. mendeko brontzezko esku bat aurkitu da Irulegi mendian<\/strong>. Orain arte ezagutzen den euskarazko inskripziorik zaharrena<\/strong>. Chivite<\/strong> presidenteak aurkikuntza aurkeztu du, eta lehen mailako mugarri historikotzat<\/strong> jo du, bai arkeologiaren aldetik, bai hizkuntzaren aldetik.<\/p>\n\t\t\t\t\"pieza\"\n\t

“Sorioneku”<\/strong> (zori onekoa), deszifratu ahal izan diren bost hitzetatik lehena da, ‘Irulegiren eskua’ bezala ezagutzen dena. Gorputz adar horren brontzezko irudikapena da, etxe bateko sarrerako atean zintzilikatzeko diseinatua, etxea babesteko objektu erritual<\/strong> gisa.<\/p>\n

Bere antzinatasuna, K. a. I. mendearen lehen herena<\/strong>, izan ere orain arte ezagutzen den dokumenturik zaharrena da, baita luzeena ere, euskaraz<\/strong> idatzia. Beste aurkikuntza batzuekin batera, eskualde horretako antzinako biztanleek idazkera erabili zutela baieztatzen du. Horretarako, “signorario vasconicon”<\/strong> izenekoaren aldaera espezifikoa erabiltzen zuten.<\/p>\n

Eskua Brontze Aroaren erdialdean (XV. mendetik XI.era) bizi zen Irulegiko herrian<\/strong> (Aranguren Ibarra) egiten ari diren indusketen esparruan aurkitu da. Aranguren<\/strong> Ibarreko Udalak sustatzen du proiektua eta Nafarroako Gobernuaren dirulaguntza du. Kanpaina Aranzadi Zientzia Elkarteak egiten du.<\/p>\n\t\t\t\t\"fotografia-con-la-transcrip\"\n

\n\t\t2021ko ekainean aurkitua\n\t<\/h2>\n\t

‘Irulegiko eskua’ 2021eko<\/strong> ekainaren 18an aurkitu zuten, aztarnategian induskatutako etxebizitzetako baten sarreraren ondoan. Baina inskripzioa<\/strong> ez da aurkitu 2022ko urtarrilaren 18ra<\/strong> arte, orduan hasi baitziren pieza garbitzeko eta zaharberritzeko lanak.<\/p>\n

Ordutik, arkeologo, geologo, zaharberritzaile, kimikari, epigrafista eta hizkuntzalarien<\/strong> diziplina anitzeko talde batek ikertzen du. Ondare Historikoaren Zerbitzuko bulegoetan metalak kontserbatzeko ganbera bat erabiliko da berehala, eta bertan jarraituko dute ikerketa-lanek. Etorkizunean, Nafarroako Museoan<\/strong> erakutsi ahal izatea espero da, artapen eta segurtasun neurri egokiak baititu erakusketa egiteko.<\/p>\n

Pieza hori brontzezko xafla bat da, eta haren patinak %53,19ko eztainua, %40,87ko kobrea eta %2,16ko beruna ditu. Hori ohikoa da antzinako aleazioetan. Objektua ebakita dago eskuineko eskuaren forma irudikatzeko. Eskematikoa da, baina tamaina naturalekoa. Xafla leuna da ahurraren aldean<\/strong>, baina bizkarraldean azazkalen forma du, baina ez dira gorde, duten hauskortasunagatik, hatz anularrei, bihotzari eta erakusleari dagozkienak. Gaur egungo neurriak 143,1 mm-ko altuera, 1,09 mm-ko lodiera eta 127,9 mm-ko zabalera dira. 35,9g-ko pisua<\/strong> du.<\/p>\n\t\t\t\t\"transcripcion-del-texto.-S\"\n\t

“Sorioneku” (zori onekoa), deszifratu ahal izan diren bost hitzetatik lehena da, ‘Irulegiren eskua’ bezala ezagutzen dena.<\/strong><\/p>\n

\n\t\t2.000 urte baino gehiago\n\t<\/h2>\n\t

Inskripzioak bost hitz<\/strong> (40 zeinu) ditu, lau lerrotan banatuta. Testua idazteko erabiltzen den alfabetoa semisilabario iberikoen familiakoa da. Baina baditu zenbait ezaugarri baskoien lurraldeko azpisistema espezifiko gisa katalogatzera eramaten dutenak, besteak beste, T zeinuaren<\/strong> erabilera, beste azpisistema batzuetan ageri ez dena.<\/p>\n

Inskripziotik alfabeto latinorako translazioa honako hau da:<\/p>\n

sorioneku \u00b7 {n}<\/strong><\/p>\n

tenekebeeki\u0155ate\u0155e[n]<\/strong><\/p>\n

oTi\u0155tan \u00b7 eseaka\u0155i<\/p>\n

e\u0155aukon \u00b7<\/strong><\/p>\n

Lehenengo hitzaren -sorioneku- eta zorioneko euskal hitzaren<\/strong> (zori onekoa, adur onekoa) arteko antza nabarmentzen da. Gainerako inskripzioak ezin izan dira orain arte deszifratu.<\/p>\n

Ondorioz, ‘Irulegiren eskuak’<\/strong> berrikuntza esanguratsuak dakartza arkeologia- eta hizkuntza-munduan. Alde batetik, sistema grafiko espezifiko bat dagoela baieztatzen du, Iberiar signarioaren aldaera batetik eratorria, “signario vasc\u00f3nico”<\/strong> deitua. Gainera, I. mendearen hasieran aurkitu den eremu geografikoan euskara erabiltzen dela egiaztatzen du; hau da, duela 2.000 urte baino gehiago.<\/p>\n\t\t\t\t\"infografia-del-descubrimien\"\n

\n\t\tIru\u00f1ea aurreko herrixka bat\n\t<\/h2>\n\t

893 metroko altueran<\/strong> dago Irulegi, eta inguruko herrixka gotortuen adibide nabarmenetako bat da. Kokapen geografiko pribilegiatuak, Iru\u00f1erriaren gaineko eta Nafarroako hegoaldea eta Pirinioetako haranak lotzen dituzten pasabideen gaineko 360 graduko ikuspegiarekin<\/strong>, defentsarako balio handia ematen zitzaion.<\/p>\n

Gazteluaren oinarrian dagoen enklabe primitiboa, 2,2 hektareakoa<\/strong>, hazten joan zen mendeetan zehar, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako guneak barne. Esparrua harresiz inguratuta zegoen. Biztanle kopurua kalkulatzea zaila bada ere, 100 eta 200 pertsona<\/strong> artean kalkulatzen da.<\/p>\n

Biztanleek bizitzeko eremu handiak aukeratu izana demografiaren hazkundeak eta klimaren okertzeak<\/strong> (euritsuagoa eta hotzagoa) markatzen dute, eta, horren ondorioz, baliabideak urriak ziren eta haiengatik lehiatu behar izan zuten. Erantzuna proto-hiri egonkorren agerpena izan zen, erraz defenda zitezkeenak eta harresituak<\/strong>, nekazariak eta artzainak bizi zirenak, aldi berean gerlariak zirenak.<\/p>\n\t\t\t\t\"mapa-de-ubicaci\u00f3n.-S\"\n

\n\t\tIrulegi\n\t<\/h2>\n\t

Irulegi, beste bizpahiru kokagunerekin batera, Iru\u00f1erriaren populazioa egituratzen zuten kokalekuetako bat izan zitekeen, Erroma iritsi eta Pompelo<\/strong> sortu aurretik, gaur egungo Iru\u00f1ea (K. a. 74 edo 75).<\/p>\n

Hainbat mendez hutsik egon ondoren, Irulegiko tontorrean, XIII. mendearen<\/strong> erdialdean, errege-gaztelu baten eraikuntza dokumentatuta dago. Zehazki, 1259an, bertako alkaide izendatu zutenean Mart\u00edn Garc\u00eda de Eusa<\/strong>. Eraikina aurreko defentsa-kokalekuetan egin zen, ziurrenik 924ko kanpaina musulmanean zegoen dorre edo gotorleku baten gainean.<\/p>\n

Bere kokapen estrategikoak<\/strong> oso paper garrantzitsua eman zion erresumaren eta bereziki Iru\u00f1ea hiriburuaren defentsan. 1494an suntsitu zuten Nafarroako erregeen aginduz, Gaztelako erresumaren<\/strong> aldekoek erabil ez zezaten.<\/p>\n

Gaur egun, gazteluaren oinarria mantentzen da.<\/strong><\/p>\n\t

Ez galdu:<\/p>\n\t\n\t\"Gaztelugatxeko<\/a>\n\t\t